Январь на осетинском языке

месяц январь

1 Басилтæ

2 æнсур

æнсури мæйæ − месяц январь

Басилтæ фæууй фæсникколæ æнсури мæйæн æ фиццаг бæнтти, майрæн æхсæви, фæсфæдзæхсæнти − прздник «басилта» (ряженные) начинаются после декабря в первых числах января, в четверг вечером, после дня благодарения (31, II. 96)

3 январь

4 комахсæн

æнсур æма комахсæн зуймон мæйтæ ‘нцæ − январь и февраль являются зимними месяцами (31; II 98)

5 аууон дарын

Æгæр бæрзонд уыд, цæхæрадонмæ аууон дардта. – Он был слишком высоким и затенял огород (собой). (Гæлуаты А., Худæг æмæ Дудæг)

Хъæуæн йæ хæдкæрон уыди иу мæнкъæй хæдзар. Уыцы ран пецæй цыди фæздæг; цыди бæрзонд, хæрз бæрзонд, аннæ хæдзæрттæй куыд цыд, афтæ фæздæг урс фæйлаугæ дзыгуыртæй аууон дардта уазал стъалытæ æмæ сæнтрухс мæймæ. – На самом краю слободы стояла небольшая юртенка. Из нее, как и из других юрт, поднимался высоко-высоко дым камелька, застилая белою, волнующеюся массою холодные звезды и яркий месяц. (В. Короленко, Сон Макара)

6 кæрдæг

кæрдæджы ивгæтыдтæ – с.-х. травополье

таугæ кæрдæджы ивгæтыдтæ – с.-х. травопольный севооборот

кæрдæджы мæй – май (букв. месяц травы)

7 мæй

ацы мæй – текущий месяц

ивгъуыд мæй – прошлый месяц

мæймæ булкъ – бот. редис, редиска

мæйы фæталынг – затмение луны

8 мæйваг

9 сыфтæр

сыфтæры мæй – май (букв. месяц листвы)

10 тъæнджы мæй

11 уæдæй

уæдæй рацыд мæй – с тех пор прошел месяц

12 фæстæ

дуары фæстæ – за дверью

мæ фæстæ слæууыд – он встал позади меня

æгас адæмы фæстæ æрбацыд – он пришел после всех

фæстæ зайын – отставать

фæстæ фæуадзын – перегнать, оставить позади

мæйы фæстæ мæм ныффыста– спустя месяц он написал мне

через три часа – æртæ сахаты фæстæ

13 æхца

Нымадта йе ’хцатæ дæр: цас æм ис æхца, цас ма йæм баззайдзæн, цас æй бахъæудзæн йæ хæстæ бафидынæн, стæй цы ’фтиаг, цы пайда йæм хауы, уымæн йæ кæцы хай хардз кæндзæн иу мæй. – При этом он рассчитывал тоже: сколько у него денег, сколько останется, сколько нужно для уплаты всех долгов и какую часть всего дохода будет он проживать в месяц. (Лев Толстой, Хъазахъхъ)

14 амистол

Сослан еу гал равгарста, æ хурфидзаумæуттæ ин ракалдта ‘ма уой хурфи бацудæй тæккæ амистолæй сосæни астæу − Сослан зарезал одного быка, выпотрошил его и влез в его нутро как раз между месяцами июнь и июль (12, II 50)

15 геуæргобай мæйæ

адтæй геуæргобай мæйи дуккаг бон − было второе число ноября месяца (31; II 35)

16 иул

иул − сæрди мæсуг ― июль (месяц) − основа (букв. башня) лета (пословица)

17 иун

иун − цæвæггин, иул − æхсирфгин ― июнь (месяц) − с косой, июль − с серпом (пословица)

18 кæфти мæйæ

адтæй кæфти мæйи 25 бон − был октябрь месяц 25 число (31; 12)

19 майрæни мæйæ

20 мæйæ

См. также в других словарях:

Январь — ← январь → Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс 1 2 3 … Википедия

Январь високосный — ← январь → Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс 1 2 3 4 … Википедия

Январь простой — ← январь → Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс 1 2 3 4 … Википедия

январь — Др. рус. заим. из греч. яз., где genouarios передает лат. januarius, суф. производное от Janus «Янус», имени римского бога времени и мира, которому был посвящен месяц январь. Еще в XIX в. рядом с совр. формой могла употребляться и исходная… … Этимологический словарь русского языка

ЯНВАРЬ — (лат. от имени римского бога Януса). Первой месяц в году. Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка. Чудинов А.Н., 1910. ЯНВАРЬ лат. Januarius, от Janus. Объяснение 25000 иностранных слов, вошедших в употребление в русский язык,… … Словарь иностранных слов русского языка

МЕСЯЦ — муж. луна, спутник земли; ночное светило, казачье солнышко, месик, смол. | Вид луны, считаемый по четвертям: новый месяц, старый месяц. | Время обращенья луны вкруг земли: в отношении к солнцу: 29 , дней, синодический месяц, солнечный; в… … Толковый словарь Даля

ЯНВАРЬ — муж. генварь, януарий, смол. явнурий, первый месяц в году; ·стар. сечень или просинец (лед синчик?); народное Васильев месяц, перелом зимы. Году начало, зиме середка. Январь два часа дня прибавит. Васильев день, авсень, таусень. Новый год. На… … Толковый словарь Даля

Январь — (по слав. Сечень, древн. Просинец) первый месяц в январскомгоду, одиннадцатый месяц в мартовском году, пятый месяц в сентябрьскомгоду. Получил, по преданию, свое имя от римского царя Нумы Помпилия вчесть римского бога Януса, которому был посвящен … Энциклопедия Брокгауза и Ефрона

январь — сущ., кол во синонимов: 9 • васильев месяц (1) • генварь (1) • иануарий (2) • … Словарь синонимов

Январь в истории хеви-метала — хронологический перечень основных событий и фактов, произошедших в истории хеви метала за январь месяц. Содержание 1 События по числам 1.1 1 января 1.2 2 января … Википедия

Источник

Январь на осетинском языке

В рамках республиканской целевой программы «Осетинский язык на 2013–2015 годы», направленной на сохранение и развитие осетинского языка ННБ подготовила виртуальный справочник по-осетинскому языку.

Будем рады Вашим предложениям, пожеланиям, замечаниям.

Растительный и животный мир
(дигорско-русский словарь)

Рæзæбæлæсти, гагарæзтæ æма кæрдæгути нæмттæ дигоронау æма уруссагау

Æнгурзела – тмин
Абрикъос бæласæ – абрикосовое дерево
Абрикъоси муггагæй – курага
Акъаци бæласæ – акация (цветы съедобные)
Бетъина – мята
Гедигин – чабер
Гемарой кæрдæг – душица
Дзæдурæ – ежевика
Дзодзæги – кресс-салат
Зæнхон æхсæри бæласæ – фисташка
Киндзæ – кориандр
Кокойнæ – терн
Лискъæф – земляника
Листæг абрикъос – урюк
Монт – лопух
Нинæгъ (гъæддæг) – малина
Ногъай сифæ – подорожник
Сæни гагарæзæ – инжир
Сау тæкъузгæ – черноплодная рябина
Сау хъæлæрдзи – черноплодная смородина
Скъелдзу – брусника
Сухсæ (сурх, æрттевагæ тауæг гагарæзæ) – костяника
Тауæг тъафæ – щавель
Тута бæласæ – тутовник
Тута бæласæ (бундзуд) – фиговое дерево
Уорс фази сифæ – мать-и-мачеха
Фидхуасæ – укроп
Футæг – лебеда
Хæрес бæлæсæ – ракита (из сем. ив)
Хъутургъан – хрен
Цумæ – кизил
Цъизæ – камыш

Гъæди, будури, хæдзари цæрæг мæргъти нæмттæ дигоронау æмæ уруссагау

Æхсæрæ цъеу – воробей (Сæрддон цъеу)
Бæлæу – голубь
Борæмæлгъæ – соловей
Бордзеу – иволга
Гæкког – кукушка
Гæркъæрагæ – дрозд
Гъæдкъуæр – дятел
Дзæгъиндзæг – сорока
Дзубулдар – синица
Дони, денгизи хъаз – лебедь
Кæсалглас – цапля
Кайрæ (идард цæгати цъеу) – кайра
Къуру цъеу – глухарь
Метметгæнагæ цъеу – снегирь
Саумæлгъæ – скворец
Сауцъеу – галка
Уæрццæ – перепелка
Уари – сокол (устур, кадгин маргъ)
Уг –сова
Уорс кæсалглас – аист (кадгин маргъ)
Халон – ворона
Хой – черный ворон
Хъæрццигъа – ястреб (цъеусор)
Хъаз – гусь
Хъази муггаг – пеликан (гъæддаг)
Хъуррой – журавль
Цæгати цæрæг æхсæрæ цъеу – п(л)уночка
Цæргæс – орел
Цъиах – грач

Игуæрдæнти, дзæхæрадæнтти, рæзбунти, цæрæнуæтти тæхæг цæрæгойтæ æмæ листæг хелгути нæмттæ дигоронау æмæ уруссагау (газ. Дигорæ.– 2002.– № 14-…)

Æнкъуæлхæ – ящерица
Æрттевагæ къæдзелæ цъеу – горихвостка
Æхсæрсæттæг – белка
Æхсæукъæ – блоха
Æхсæукъæ – гнида
Æхсинæг – клест
Арс – медведь
Бабуз – утка
Биндзæ – муха
Бордзаст гæлæбо – желтоглазка
Бундзуд бæх – пони
Бургæ цъеу – поползень
Бурдзеу – иволга
Гæлæбо – бабочка (мотылек)
Галхæпсæ – жаба
Гогуз (нæл) – индюк
Гогуз (силæ) – индейка
Гоппой цъеу – чибис
Гоппой цъеу (хæрдмæдзæуæг) – жаворонок
Гъæддаг бæх – кулан
Гъæддаг бабуз – лесная утка
Гъæддаг зарагæ цъеу – зяблик
Гъæуанз – лось (из сем. тур.)
Гъонцъир – слизень (катушка)
Гъуæрттун хæпсæ – черепаха
Джейран – тур (из сем. оленей)
Дзæбодур – тур
Дзæгъарæг – шакал
Дзиуарцъеу – кулик
Дзорт – дзортгæнагæ цъеу – трясогузка
Дидинбиндзæ – шмель
Домбай – лев
Дудахъ – дрофа
Жираф – жираф
Зæрбатук – ласточка
Зæриндзæстæ – златоглазка
Зебра – зебра
Золкъæ – червь
Кæфхъундар – варан
Карк – курица
Кенгуру – кенгуру
Кизгæ-биццеу (хъæбуза)- диг.; майрæмы карк ( ир.) – божья коровка
Колорадойнаг хъæбуза – колорадский жук
Къæлæпе – клоп
Къабускахуар гæлæбо – капустница
Къирттун цъеу – чижик
Къуругарк – глухарь
Листæг биндзæ – мошка
Листæг золкъæ – глист
Листæг саскъæ – букашка
Мæлгъæ – жаворонок
Маймули – обезьяна
Минкъий зарагæ цъеу – пенка
Мудибиндзæ – пчела
Мулдзуг – муравей
Нæл хæрæг – осел
Пил – слон
Пъаули – павлин
Рæубес – лань (порода диких коз)
Румпæги гæлæбо – моль
Сæлаур – куница (из сем. соболей)
Сæумон гæлæбо – зорька
Саг – олень
Сайгак – сайгак
Саскъæ – комар
Саугарк – тетерев
Сибийраг сæлаур – соболь
Сидахъ – сыч
Систæ – вошь
Скъе – серна
Стай – рысь
Тæрхъос – заяц
Таракан – таракан
Телабæрзæй (даргъ къæдзелгун) – вертишейка
Теуа – верблюд
Тигр – тигр
Тускъа – дикий кабан
Уаруни золкъæ – дождевой червь
Уасæнгæ – петух
Уг – филин (из сем. сов)
Узун – еж
Уорс гæлæбо – садовая белянка
Урдæ – бобр
Устур гъолон гæлæбо – аполлон
Устур тогдзух маргъ – карга
Фæткъуй золкъи гæлæбо – яблонная плодожорка
Хæлаур – паук
Хæпсæ – лягушка
Хæрæг – ишак
Халинбиттир – летучая мышь
Хелагæ – змея
Хургарк – куропатка
Хъæбуза – жук
Хъæдавæ базур гæлæбо – махагон
Хъæндел – жужелица
Хъæрæубиндзæ – слепень (оса)
Хъадир – мул
Хъуаз – лань
Цæгаттаг робас – песец
Цъæрæхснæг – стрекоза
Цъæх мæгæ – коростель
Цъима – стриж
Цъир-цъирагæ – кузнечик
Шакал – шакал

Тиллæги, зайæгойтæ, кæрдæгутæ æма деденгути нæмттæ дигоронау æма уруссагау

Æнæмæлгæ, æнæйевгæ кæрдæги муггаг – бессмертник
Æртитъафуг – клевер
Бæрæзе – бузина
Бадзикъи – маятник
Бодæн – чеснок
Боцдеден – хохлатка
Будуйраг æрра деден – василек
Гæнæ – лен
Гоппой кæрдæг – первоцвет
Гъæдиндзæ – лук
Гъунабун – лишайник
Дабонæ – черемша
Дзæгъдзæгъагæ – колокольчик
Дзæкъолон – подснежник
Дзигина – ландыш майский
Егъи – репейник
Еуу – просо
Зæнхон (зæнхбун хъæдорæ) – наседка
Зæтхæ – овес (овсюг)
Задгæрдæг – солодка
Кæдзосбауæр кæрдæг – чистотел
Лæгирттæг – спорыш
Мæнæуæ – пшеница
Минсифон кæрдæг – тысячелистник
Мудгæрдæг – шалфей
Нæзигæрдæг – хвощ
Нартихуар – кукуруза

Пириндз – рис
Пуруса – крапива
Скъелдзу – полынь
Тæфгæнагæ кæрдæги муггаг – душица
Тикиси думæг – тимофеевка
Тогхуар, тогцъир кæрдæги муггаг – кровохлебка
Уорсдеден – навиняк
Хелæг æртитъафуг – клевер ползучий
Хормæзелæг – подсолнух
Хумæллæг – хмель
Хъæбæрхуар – ячмень
Хъæдорæ – фасоль
Хъæзæ – тростник
Целæ – папоротник
Церцу хъæдорæ – горох
Цъифдзасти хъæзæ – куга
Хуасгæрдæг, стъалусæргæрдæг – зверобой
Уайгæрдæг – душица обыкновенная
Хæмици рехæ – ковыль-волосатик

Источник

месяц

1 месяц

прошлый месяц – ивгъуыд мæй

месяц взошел – мæй скасти

См. также в других словарях:

МЕСЯЦ — муж. луна, спутник земли; ночное светило, казачье солнышко, месик, смол. | Вид луны, считаемый по четвертям: новый месяц, старый месяц. | Время обращенья луны вкруг земли: в отношении к солнцу: 29 , дней, синодический месяц, солнечный; в… … Толковый словарь Даля

МЕСЯЦ — промежуток времени1) синодический период смены лунных фаз, равный 29,5306 ср. солнечных суток.2) Сидерический (звездный) время полного оборота Луны вокруг Земли относительно звезд, равный 27,3217 сут.3) Драконический промежуток времени между… … Большой Энциклопедический словарь

МЕСЯЦ — МЕСЯЦ, а, мн. ы, ев, муж. 1. Единица исчисления времени по солнечному календарю, равная одной двенадцатой части года (от 28 до 31 суток); срок в 30 суток. Календарный м. (январь, февраль, март и т. д.). Отпуск на м. Месяцами (по целым месяцам) не … Толковый словарь Ожегова

месяц — безжизненный (Брюсов); бледно золотой (Терпигорев); бледно матовый (Чулков); бледно серебристый (Огарев); бледный (Блок, Жуковский); голубой (Льдов); грациозный (Арцыбашев); далекий (Голенищев Кутузов); двурогий (Бальмонт, К.Р., Сологуб,… … Словарь эпитетов

Месяц — см. Календарь … Библейская энциклопедия Брокгауза

МЕСЯЦ — МЕСЯЦ, месяца, мн. месяцы (месяца неправ.), муж. 1. Единица исчисления времени каждая из двенадцати частей, на которые разделяется астрономический год. Толковый словарь Ушакова. Д.Н. Ушаков. 1935 1940 … Толковый словарь Ушакова

МЕСЯЦ — Геннадий Андреевич (род. 1936), учёный в области электроники, академик (1984) и вице президент (с 1987) РАН. Труды по сильноточной эмиссионной электронике, газовой электронике, сильноточным ускорителям, мощной наносекунд ной импульсной технике.… … Русская история

месяц — месяц, род. месяца; мн. месяцы, род. месяцев и допустимо месяца, месяцов, дат. месяцам и месяцам … Словарь трудностей произношения и ударения в современном русском языке

МЕСЯЦ — Брехать на молодой месяц. Волг. Неодобр. Лгать, обманывать кого л. Глухов 1988, 7. Высидеть косой месяц. Арх. Просидеть очень долго где л., засидеться у кого л. АОС 8, 193. Грозный месяц. Приамур., Сиб. Положение луны рогами вверх, которое, по… … Большой словарь русских поговорок

Месяц — У этого термина существуют и другие значения, см. Месяц (значения). Месяц (лат. mēnsis, греч. μήνας) единица измерения времени, связанная с обращением Луны вокруг Земли. Лунные месяцы являются основой многих календарей. В результате… … Википедия

Источник

Реферат на тему «Осетинский календарь»

Афæдзы мæйты нæмттæ иронау фыссын куы райдыдтам, уæдæй нырмæ адæм арæх фæрсынц, иу кæнæ иннæ мæйы ном афтæ цæмæн хуыйны, зæгъгæ. Уыцы фарстатæ арæхдæр сæвзæрынц ахуырдзау фæлтæрмæ. æмæ, тынгдæр уыдоныл хъуыды кæнгæйæ, фыст æмæ мыхуыргонд цæуы ацы уац. Уымæ гæсгæ дзы ис, мæйты иумæйаг, дунеон нæмттæ цы амонынц, афтæ сæ цæмæн рахуыдтой, уый дæр.

Просмотр содержимого документа
«Реферат на тему «Осетинский календарь»»

Мæйты ирон нæмттæ цы амонынц?

Афæдзы мæйты нæмттæ иронау фыссын куы райдыдтам, уæдæй нырмæ адæм арæх фæрсынц, иу кæнæ иннæ мæйы ном афтæ цæмæн хуыйны, зæгъгæ. Уыцы фарстатæ арæхдæр сæвзæрынц ахуырдзау фæлтæрмæ. æмæ, тынгдæр уыдоныл хъуыды кæнгæйæ, фыст æмæ мыхуыргонд цæуы ацы уац. Уымæ гæсгæ дзы ис, мæйты иумæйаг, дунеон нæмттæ цы амонынц, афтæ сæ цæмæн рахуыдтой, уый дæр.

Алы ног аз дæр райдайы Январæй. Уый у афæдзы фыццаг мæй. Ахæм ном ын радтой рагон ромæгтæ. Сæ мифологийы дуары, кулдуары, хæдзары рахизæны, хæдзармæ бахизæны бардуаг Янусмæ гæсгæ. Янусыл сæхи фæдзæхстой ромаг легионтæ хæстмæ цæугæйæ. Иуныхасæй, у ирон мифологийы Къæсæры Уастырджийы халдих. Фæндаджы райдайæны бардуагæн бахæс кодтой рæстæджы, афæдзы райдайæныл дæр аудын. Январь та ирон адæм хонынц Тъæнджы мæй. Раджы йыл ныффидар ацы ном. Дзырд тъæнг амоны зæл. Карз уазал æхсæвты, уыдон та фылдæр хатт вæййынц тъæнджы мæйы, зæхх аскъуыдтæ вæййы æмæ бирæ хæттыты бæлæсты дæр афады. Ахæм æхсæвты фæхъуысы, зæхх æмæ бæлæстæ куыд фескъуыйынц, уый зæл-тъæнг. Егъау дзаг бæрцуат куы асæтты, уæд дæр фæзæгъæм: нытътъæнг ласта.

Тъæнджы мæй раздæр нымад цыд ныры январы æмбисæй февралы æмбисмæ. Афтæ дарддæр иннæ мæйтæ дæр. Январь ма ирон адæм хуыдтой басылты мæй дæр, басылтæ-иу кæй кодтой, уымæ гæсгæ. Дыгурмæ ма та хуынд æнсуры (ссыры) мæй дæр. Иннæ мæйтæн дæр ирон æвзаджы ис цалдæргай нæмттæ. Мах дзы равзæрстам, фылдæр кæмтты æмæ хъæуты сæ куыд хуыдтой, уыдон.

Дыккаг мæй — февраль. Уый дæр у латинаг ном. Амоны хи ссыгъдæггæнæн. Рагон Ромы ацы мæй раздæр уыд афæдзы райдайæн, æмæ-иу зæронд азæй сæхи сыгъдæг кодтой. Уыцы динон бæрæгбон та хуынд «Фебруарий» — ссыгъдæггæнæн. Уымæ гæсгæ фæзынд мæйы ном февраль. Ирон адæм та йæ зонынц æртхъирæны мæйæ. Дзырд æртхъирæн цы амоны, уый бæрæг у, фæлæ мæй афтæ цæмæн хуыйны, кæмæ æртхъирæн кæны, уый алчи нæ зоны. Уый фæдыл ис сæрмагонд таурæгъ. Куыддæр февраль кæронмæ фæцæйхæццæ кæны, афтæ адæм уалдзæджы комулæфт банкъарынц æмæ зымæгмæ зынæрвæссон цæстæй акæсынц, нал дзы фæтæрсынц. «Зымæгæн йæ хъару фæци — цигайнаг йæ кæрц уæймæ рахаста», — афтæ арæх фæзæгъынц.

Кæддæр, дам, февралы фæстаг бон фыййау бацин кодта зымæджы кæрон кæй æрцыд, ныр йæ фосæн æххормагæй фæцæгъдынæй тæссаг кæй нал у, ууыл. Миты бын цъæнут дæр хæрдзысты, зæгъгæ. æмæ уадындзы хъæлæсæй базарыд. Уый февралмæ хъыг фæкаст, цæуылнæ мæ тæрсы, зæгъгæ. æмæ йæм бартхъирæн кодта, фæлæ йын йæ бон ницыуал уыд, — йæ рæстæг фæци. Уæд æрхатыд мартъимæ: æркуырдта дзы æртæ боны, фыййауæй йæ маст райсынæн, æз, дам, ын йæ фос æххормагæй аскъуынон.

Радта йын æртæ боны мартъи… Уыцы æртæ боны ахæм хъызт-тымыгъ скодта, æмæ йæ фындз дæр æддæмæ ничи радардта. Фыййау æрхъуыдыджын разынд. Хæлын дзæкъулы гæды нывæрдта æмæ йæ фосдарæн скъæты бæрзонд сауыгъта. Гæды иудадзыг архайдта дзæкъулæй раирвæзыныл æмæ, хæлыны хыбар-хыбурæй тæрсгæйæ, фос æртæ æхсæв-боны сынæр не сцагътой æмæ не сæххормаг сты. Афтæмæй аирвæзтысты.

Гъе, уымæ гæсгæ фæзынд æртхъирæны мæй. Ирон адæм ма йæ хонынц комахсæны æмæ фæндагкъулгæнæн мæй дæр. Ном комахсæн у динимæ баст, фæндагкъулгæнæн та амоны, хæхбæсты бирæ мит кæм уарыд, уым фæндæгтæ акæныны рæстæг.

Мæйы ном мартъи дæр у Ромы мифологийæ ист. Равзæрд хæсты бардуаджы ном Марсæй. Уый кадæн æй рахуыдтой афтæ. Ирон адæм та йæ хонынц комдарæны мæй. Нæ фыдæлтæ ком дардтой авд къуырийы. Уыдонæй цыппар хауд ацы мæймæ, иннæ æртæ та — апрелмæ. Уымæ гæсгæ ирон адæм мартъи æмæ апрель хуыдтой мархойы дыууæ мæйы. Мартъийы рæстæг фæлдурæджджын кæй вæййы, арæх кæй ивы, адæймаджы низтæ кæй сабухын кæны, уымæ гæсгæ йæ хонынц тæргайгæнæг, стæй хъæнтæбæрæггæнæг дæр. Тынг хорз ыл сбадт тæргæйтты мæй, æмæ уыцы ном равзæрстам. Иу хъæумæ, дам, дзывылдар нæ тахт, æмæ хуым нал кодтой, — ахæм æмбисонд дæр ма нæм куы ис.

Уалдзæг бирæвæрсыгæй разыны апрелы, йе ‘ппæт хъаруйæ базмæлы æрдз: зайæгойæ, цæрæгойæ. Сабухы адæймаджы зæрдæйы дæр. Уымæ гæсгæ йæ ном баст у бердзенты мифологийы уарзондзинады æмæ сылгоймаджы рæсугъддзинады сылгоймаг бардуаг Афродитæимæ. Ирон адæм та йыл сæвæрдтой — Хуымгæнæны мæй, кæнæ Дзывырдарæнты мæй. Дзывыр — рагон чысыл хъæдын гутон. Фæлтæхæн цъиу дзывылдары ном дæр равзæрд ацы дзырдæй. Дзывыл(р)+дар. Уымæн æмæ-иу уалдзæджы ацы чысыл æмæ рæсугъд маргъ, йæ къæдзил тилгæ доны был иу дурæй иннæмæ рог гæппытæ кæнгæ куы федтой, уæд уый æрдзон уагæй нысан кодта: дзывырдарæнты афон æрхæццæ.

Гутон куы фæзынд, уæд ацы мæйыл хорз сбадт ном Хуымгæнæны мæй. Хуымгæнæнты райдайæн стыр бæрæгбон уыдис ирон адæмæн. Сæхи йæм цæттæ кодтой Тутыры бонæй фæстæмæ. Тутырты-иу нæлгоймæгтæ хъæдмæ ацыдысты æфсондзæгтæн, тæбынæгтæн, адæгæгтæн хъæдæрмæг кæнынмæ. æрластой-иу сæ, æрцæттæ-иу сæ кодтой, хуымгæнæнты цæды галты бæрзæйтыл хорз куыд бадтаиккой, афтæ. Фыццаг ауæдз цы галтæ хъуамæ акодтаиккой, уыдоны аив кодтой алыхуызон, сæ къæдзилтыл, сыкъатыл-иу сын бакодтой сырх хæцъилы уадздзæгтæ. Хуымонтæ-иу уыдысты нæлгоймæгтæ. Сылгоймæгты уыцы бон хæдзары мимæ не ‘вдæлд, бæрæгбоны фынг уыд сæ сагъæс. Хуымгæнæнты фыццаг бон бирæ бакусынмæ нæ тырныдтой, фæссихоры рæстæг-иу арвыстой дзаджджын фынгтыл, бæрæгбоны куыд æмбæлы, афтæ хъæлдзæгæй.

Май у афæдзы фæндзæм мæй. У Ромы мифологийы сылгоймаг бардуаг Майе-имæ баст. Майе латинагау амоны мад, дзидзидарæг мад. Ацы мæйæн нæ фыдæлтæ радтой цалдæр номы: Зæрдæвæрæны, Сыфтæры æмæ Ныкколайы мæй. Сыфтæры мæй цæмæн, уый æмбæрстгонд у, бæлæстыл сыфтæр уæд сарæх вæййы. Ныкколайы бæрæгбон дæр вæййы майы. Цы амоны зæрдæвæрæн? Фылдæр адæм æй афтæ цæмæн хонынц? Зæрдæвæрæн у ирон адæмæн иумæйаг мæрдты бон. Уæд нæу февæрынц ингæнтыл. Нæу рагон ирон æвзагыл у зæлдæ. Зæлдæ рахызт зæрдæмæ, дзывырдарæй дзывылдар куыд рауад, афтæ. Сонорон æмхъæлæсонтæ кæрæдзи æнцонæй ивынц.

Зæрдæвæрæн чырыстон дин парахатгæнджытæ та бабастой, Чырысти йæ райгасæй 40 боны фæстæ йæ фыд Хуыцаумæ куы цыд æмæ йæ ахуыргæнинæгтæн, иунæгæй уæ нæ ныууадздзынæн, зæгъгæ, зæрдæ куы бавæрдта, уыцы бонимæ.

Æхсæзæм мæйыл ном июнь сæвæрдтой Ромы мифологийы мæйы бардуаг Юноны кадæн. Иронау та хуыйны Хурхæтæны мæй. Стæй ма Кæхцгæнæнты мæй дæр. Июны боны дæргъ вæййы æппæты фылдæр, стæй хур ахæты зымæджы æрдæм — бон цыбырдæр кæнын райдайы, æхсæв та — даргъдæр. Хурхæтæны мæй дæр æй уымæн хонынц. Кæхцгæнæнты уымæн, æмæ раздæры зæронд нымадмæ гæсгæ ахста июлы фыццаг æмбис дæр, æмæ æййæфта бæрæгбон кæхцгæнæнтæ.

Июль — Сусæны мæй. Йæ дунеон ном баст у Ромы паддзах Юлий Цезаримæ. Сусæн цы амоны, уый бæлвырд нæу. æцæг дыгурон диалекты ис дзырдбаст сусæн кæны. Стæй ма арæх фехъусæн ис: «Дæ сæр сусæны бæхы тылд цы кæныс?» Сусæны мæйы æнтæфы бæх, æнцад лæугæйæ, бындзытæ суры йæ сæры тылдæй. Сусæн ирон адæм æмбарынц — тынг тæвд. Ирон-уырыссаг дзырдуаты дæр уырыссагау амынд цæуы — месяц зноя, духота, зной. Ацы мæй ма хуыдтой Хуымгæрдæнты, стæй Хосгæрдæнты мæй дæр. Цалынмæ комбайн нæ фæзынд, уæдмæ хуымтæ дæсдæггай карстой къухæй-æхсырфæй. Сылгоймæгтæ бастой куыристæ, сæ куыристæ хъилæй амадтой уыгæстæ æвдгæйттæй. Стæй сæ кодтой най. Хорæфснайæнтæ зæхкусæгæн уыдысты стыр фæлварæн æмæ, цæмæй хорз ацыдаиккой, уый тыххæй-иу хуымгæрдæнтæ райдыдтой бæрæгбоны фынгæй. Уым ног хорæй хъуамæ уыдаид æртæ хæбизджыны.

Хосгæрдæнтæ уымæн, æмæ-иу кæхцгæнæнты фæстæ ралæууыд хос кæрдыны рæстæг. Фосдарæг ирон адæмæн хосгæрдæнтæ цы нысан кодтой, уый бамбарæн ис, сæ райдайæн сын бæрæгбоны кæй уыд, уымæй дæр. Уыцы бон дæр æфсинтæ кодтой æрмæст хойраджы куыст. Нæлгоймæгтæй та бæрæгбонхуызæй иутæ цæттæ кодтой цæвджытæ, цæвæгхъæдтæ, хъæсдарджытæ, иннæтæ-иу ацыдысты уыгæрдæнмæ. Хуыздæр хосдзауæн-иу бабар кодтой кадджын фыццаг æртæ уисы æрхæссын.

Цезары фæдон Август Октавианы ном хæссы афæдзы æстæм мæй Август. Иронау та Майрæмы мæй. У Мады-Майрæмимæ, цот кæныны сылгоймаг бардуагимæ баст. Августы кæрон — 28 бон вæййы Майрæмы куадзæн. Нæ азнымадæй 46 азы размæ Ромы къæлиндары афæдзы уыд æдæппæт дæс мæйы. Уыдысты æнæном. Нымад цыдысты фыццаг, дыккаг, æртыккаг æмæ афтæ дарддæр. Уыцы ранымады сентябрь амыдта æвдæм мæй, октябрь — æстæм, ноябрь — фарæстæм, декабрь — дæсæм. Ныр дæр латинаг æвзаджы амонынц ацы нымæцтæ. Афтæмæй та сты фарæстæм, дæсæм, иуæндæсæм æмæ дыууадæсæм мæйтæ. Уымæн æмæ кæд афæдзы мæйтæ дыууадæс баисты, æхсæзыл дзы ног нæмттæ сæвæрдтой, уæддæр фæстаг цыппарыл баззадысты сæ рагон нæмттæ.

Сентябрь — иронау Рухæны (Нырхæны) мæй. Хонынц ма йæ Ичъынайы æмæ Хусгæнæны мæй дæр. Цы амоны рухæн (нырхæн)? Фæззæг сагтæ сæ куырмæдзæуæн рæстæг кæрæдзимæ куы фæуасынц, уæд зæронд адæм фæзæгъынц: «Сагтæ рухæн (нырхæн) кæнынц». Рухæн — рыхын, нырхын, уасын, æмбухын, богъ-богъ кæнын.

Ичъына — бинонтæ фылдæр кæныны бардуаг. Йæ бæрæгбон вæййы сентябрь! Фæззыгон куыстытæ ивынимæ баст у. Сентябры ахæссы хус рæстæг æмæ йæ, æвæццæгæн, Хусгæнæны мæй дæр уымæн хонынц.

Октябрь — Кæфты мæй. Ирон адæмы фыдæлтæ кæддæр Сау æмæ Азовы денджызты был цардысты æмæ сæм кæсаджы куыстад стыр бынат ахста. Денджызы был сæ горæт Патикапей дæр абоны ирон æвзагыл амоны Панти-фæндаг, капей-кæф. Ома, Кæфты фæндаг. Кæф у кæсæгты хуыздæр, æппæты арæхдæр вæййы октябры. Уæд йæ еугæф фæкалы æмæ-иу Хъаспы денджызæй Ирыстоны цæугæдæтты ратæдзæнтæм дæр бахæццæ. Цалынмæ-иу йæ еугæф акалдта, уæдмæ йæ ахсын нæ фæтчыд. Фæстæмæ здæхгæйæ йыл нæ ауæрстой. Ныр кæф Ирыстонмæ Мæздæджы районæй уæлдæр нал хæццæ кæны — йæ фæндаг ын, цæугæдон Малкæ æмæ Теркыл цы ауæзт сарæзтой, уый æрæхгæдта.

Ноябрь — Чындзæхсæвты, Джеоргуыбайы мæй. Джеоргуыбайы бæрæгбон у Уастырджимæ кувæн къуыри, ирон адæмы иумæйаг бæрæгбон. Йæ ном гуырдзиаг æвзагæй ист у: Джеоргуыба — Георг+оба — Георгийы бæрæгбон. Чырыстон дин парахатгæнæг гуырдзиаг миссионертæ Ирыстоны афтæ «хорз» бакуыстой æмæ ма нын, Хуыцауы фарсмæ цы зæд æвæрæм, уый кадджындæр бæрæгбоны ирон ном дæр ферох кæнын кодтой. Баивтой йæ Джеоргуыбайæ. Бæрæгбоны дæр Чырыстон дины сыгъдæг уд Уæлахизхæссæг Георгийы — æрыгон хæстон лæджы, (Уастырджи та у зæронд лæг) номимæ бабæттын уыд сæ зæрды. Фæлæ уый сæ къухы нæ бафтыд. Уымæн æмæ абон дæр ма бæрæгбоны фынгыл дыккаг сидт вæййы Уастырджийы номыл. Кувæн къуыри дæр хонæм Уастырджимæ кувæн къуыри. Чи зоны, æмæ раздæр дæр хуынд, Уастырджимæ кувæн къуыри».

Ацы бæрæгбон фæззæджы кæронмæ хуымæтæджы нæ ахастой. Зæхкусæгæн, фосдарæгæн уæд къаддæр куыст вæййы. Йæ тыхст рæстæджытæ — хосгæрдæнтæ, хорæфснайæнтæ — ахицæн кодта, хостæ, хортæ бафснайдта. Ныр ын ис фадат йæ кадджындæр зæд Уастырджийы ном ссарынæн, фæллад суадзынæн æмæ цæлы фынгтыл бадынæн дæр.

Чындзæхсæвты мæй та йæ хуыдтой уымæн, æмæ-иу Джеоргуыбайы бæрæгбоны фæстæ сарæх сты чындзæхсæвтæ. Афæдзы дæргъы, стæй раздæр дæр-иу дыууæ мыггаджы хистæртæ æрыгæттæн сæ амонд баиу кæныныл куы бафидыдтой, уæд-иу чындзæхсæв та аргъæвтой фæззæгмæ — Джеоргуыбайы бæрæгбоны фæстæмæ. Зарæджы ныхæстæ: «Бæркадджын фæззæджы чындзæхсæв скæндзыстæм» хуымæтæджы нæ райгуырдысты.

Зæхкусæг фæззæджы фæрæзджындæр вæййы: йæ къæбиц — хъæздыгдæр, йæхæдæг — æвдæлондæр.

Ноябры ацы ирон номы цыдæр æрдзон тых æвæрд ис, зæрдæ дзы райы, фидæныл цин кæны, æмæ ацы хатт къæлиндары фыст цæуы Чындзæхсæвты мæй. Уæддæр Джеоргуыба ирон дзырд куы нæу. Ацы бæрæгбон ирон адæм Уастырджимæ кувæн къуыри хонынц, æмæ Уастырджийæн табу.

Декабрь — Цыппурсы мæй (дыгуронау Цæппорсе мæйæ). Цыппурс бæттынц чырыстон бæрæгбон Есо Чырыстийы райгуырæн бонимæ. Вæййы 25 декабры — ног нымадæй, 7 январы — зæронд нымадæй. Цыппурсы мæй ма ирон адæм хонынц Дыууæ Нафы мæй дæр. Наф — хæдзарвæндаджы бардуаг.

Ахуыргæндтæ куыд зæгъынц, афтæмæй бæрæгбон Цыппурс ирон адæммæ уыд Чырыстийы райгуырды размæ дæр, бæттынц æй скифаг бæрæгбонимæ. «Дзырд цыппурс равзæрд ирайнаг патвараат-æй, — фыссы ахуыргонд Цыбырты Людвиг — уый та амоны цыппор. Ахæм ном ын уымæн ис, æмæ Цыппурсы агъоммæ цыппор боны уыдис мархо». Цыппор боны дæргъы-иу ирон адæм Цыппурсы бæрæгбоны суагътой сæ ком. Нæ фыдæлтæ афæдзы дæргъы комдарæнтæ кодтой æртæ хатты: Куадзæны, Майрæмы куадзæны æмæ Цыппурсы размæ.

7 къуырисæры Цыппурс

8 изæрæй Бынатæхсæв

10 цыппæрæмы Цыппæрæмы Цыппурс

12 сабаты райсомæй Æртгæнæнтæ

13-14 хуыцаубоны æхсæв Ногбоны æхсæв (зæронд нымадæй)

14 хуыцаубоны Ногбон (зæронд нымадæй)

19 сабаты Донскъæфæнтæ

20-21 æхсæвæй райсоммæ Бадæнтæ

27 хуыцаубоны Фацбадæн

24 хуыцаубоны Комахсæны хуыцаубон (галæргæвдæн)

25-2 къуыри Комахсæны къуыри

28 цыппæрæмы Комахсæны цыппæрæм

2 хуыцаубоны Фыды комбæттæн

3-9 къуыри Урсы къуыри (цæрвкъахæн)

3 къуырисæры Алардыйы къуырисæр

9 хуыцаубоны Стыр комбæттæн

10 къуырисæры Комдарæн райдайæн

10 къуырисæры Тутыртæ

18 дыццæджы Хор-хоры бон (Рæмон бон)

21 майрæмбоны Бæлдæрæн

23 хуыцаубоны Чындзыты донмæгæнæн бон

28 сабаты æхсæвы Лаузгæнæнтæ

3 цыппæрæмы Астæумархо

19 сабаты Зазхæссæн

20 хуыцаубоны Къутугæнæнтæ

24 цыппæрæмы Стыр цыппæрæм

27 хуыцаубон Куадзæн

28 къурисæры Мæрдты куадзæн

30 æртыццæджы Хæдзарвæндаджы бон

1 цыппæрæмы Таранджелос

11 хуыцаубоны Дзимары Саниба

13 дыццæджы Касутæ

5 цыппæрæмы Зæрдæвæрæн

15 хуыцаубоны Кæрдæгхæссæн

17 дыццæджы Дзывгъисы Уастырджи

18 æртыццæджы Ломисы Уастырджи

22 хуыцаубоны Фæлвæра

23 къуырисæры Уацилла

29 хуыцаубоны Ныхасы Уастырджи

29 хуыцаубоны Дауджытæ

6 хуыцаубоны Хетæджы Уастырджи

6 хуыцаубоны Дзири-дзуар

6 хуыцаубоны Гæлиаты Авд дзуары

13 хуыцаубоны Кæхцгæнæнтæ

13 хуыцаубоны Рагъы дзуар

16 æртыццæджы Тербаты Уастырджи

20 хуыцаубоны Регахы Хуыцауы дзуар

22 дыццæджы Цыргъы дзуар

22 дыццæджы Бызы Сау барæг

27 хуыцаубоны Атынæг

27 хуыцаубоны Къобы Уастырджи

27 хуыцаубоны Цыргъисæн. Халмæвнал æн

2 сабаты Задалесчы Нана

3 хуыцаубоны Беслæны Уастырджи

10 хуыцаубоны Арыхъы Дурджын бæрзонд

18 къурисæры Ног дзуар

28 цыппæрæмы Майрæмы куадзæн

31 хуыцаубоны Ирыхъæуы дзуæрттæ

1 къуырисæры Беслæн. Мысæн бон

1 къуырисæры Фæззæджы Аларды

3 æртыццæджы Нары дзуар

7 хуыцаубоны Æрджынарæджы Уастырджи

11 цыппæрæмы Фыдыуани

15 къуырисæры Фæззæджы Тутыр

18 цыппæрæмы Мыкалгабыртæ

5 хуыцаубоны Дзылат (Тæтæртупп)

12 хуыцаубоны Ичъына

12 хуыцаубоны Дыгургомы Уастырджи

12 хуыцаубоны Джеры Уастырджи

26 хуыцаубоны Хоры сæры куывдтæ

16 хуыцаубоны Джеоргуыба (галæргæвдæн хуыцаубон)

17 къуырисæры изæрæй Уастырджимæ кувæн æхсæв

17-23 къуыри Джеоргуыбайы кувæн къуыри

23 хуыцаубоны Уастырджийыл хи фæдзæхсæн

24 къуырисæры изæрæй Уастырджийы æрвитæн æхсæв

7 хуыцаубоны Ныккола

25 цыппæрæмы Цыппурс (ног нымадæй)

31 изæрæй райсоммæ Ногбоны æхсæв (ног нымадæй)

Источник

Читайте также:  Соловейчик тайна нашего языка
Ответы на самые частые вопросы пользователей рунета
Добавить комментарий

Adblock
detector